Η Εύξεινος Λέσχη Ποντίων και Μικρασιατών νομού Τρικάλων
Καλά Χριστούγεννα και Ευτυχισμένο το 2013!
Υείαν και Ευλοΐαν!
Μετά το πέρας της φιλανθρωπικής εκδήλωσης της Ευξείνου
Λέσχης Τρικάλων, το περασμένο Σάββατο 31 Μαρτίου 2012, στο Πνευματικό κέντρο
του Δήμου Τρικκαίων με τη συμμετοχή φορέων και συλλόγων της πόλης, όπου
συγκεντρώθηκαν προσφορές για τους απόρους, ξεκίνησε και η παράδοση αυτών στις φιλανθρωπικές οργανώσεις
κι ενορίες που ανέλαβαν να τα προωθήσουν στον τελικό προορισμό τους. Το ΔΣ της Ευξείνου Λέσχης Τρικάλων κατά τον φετινό εορτασμό της 25ης Μαρτίου παρέστει στην επίσημη Δοξολογία που ετελέσθει στο Μητροπολιτικό ναό του Αγίου Νικολάου, χοροστατούντος του Μητροπολίτη Τρίκκης και Σταγών κκ Αλεξίου και στη συνέχει στην επιμνημόσυνο Δέηση που έλαβε χώρα στο μνημείο του Ηρώου Πεσόντων της ΣΜΥ όπου και η Πρόεδρος του συλλόγου κυρία Σαββίδου Λένα, κατάθεσε στεφάνι εις μνήμην του Απελευθερωτικού Αγώνα του 1821.
Για την προβολή της συνεισφοράς των Ποντίων στην Επανάσταση του 1821 η Εύξεινος Λέσχη Τρικάλων δημοσίευσε σχετικό άρθρο στον τοπικό τύπο και διαδίκτυο:
Η συμβολή των Ελλήνων του Πόντου στην Επανάσταση του 1821
Του Φάνη Μαλκίδη.
Η συμβολή των Ελλήνων του Πόντου στην Επανάσταση του 1821 και την απελευθέρωση της πατρίδας μας, αποτελεί, ίσως, ένα από τα πιο αποσιωπημένα κομμάτια της νεότερης ιστορίας μας.Εντούτοις η πραγματική διάσταση της καθοριστικής και πρωταγωνιστικής συμβολής των Ελλήνων που έδρασαν στη Ρωσία και οι περισσότεροι ήταν Ποντιακής καταγωγής, και χρηματοδότησαν, οργάνωσαν και πολέμησαν για την ελευθερία, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί.
Αρχικά, ο Ηλίας Κανδήλης, ιδρυτής του Φροντιστηρίου της Χερσώνας στη νότια Ρωσία, ο οποίος αφήνει στον Αλέξανδρο Υψηλάντη 5.000 ρούβλια, για τους σκοπούς της Φιλικής Εταιρείας, ο Ιάκωβος Γρηγοράντης, γενικός «αρχιμεταλλουργός» των μεταλλείων της Αργυρούπολης, καθώς και η μεγάλη ποντιακή οικογένεια των Μουρούζηδων είναι λίγα μόνο από τα παραδείγματα των Ποντίων, που ενίσχυσαν με διάφορους τρόπους τον αγώνα.
Το 1814 όταν ιδρύεται η Φιλική Εταιρεία, στην Οδησσό, η πόλη κατοικείται από 4000 Έλληνες, εκ των οποίων το 80% είναι Πόντιοι. Μεταξύ των μυημένων, φαίνεται να συμπεριλαμβάνονταν και κρυπτοχριστιανοί, ενώ σημαντική εκπρόσωπος της Ποντιακής συμμετοχής υπήρξε η οικογένεια των Yψηλαντών, η οποία θυσίασε θέσεις, πλούτο, καριέρα για να μπει μπροστά στον αγώνα Ελευθερίας.
Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης μαζί με τα αδέλφια του πολεμά στο Δραγατσάνι. Προδομένος από εχθρούς και φίλους, φυλακίζεται και πεθαίνει λησμονημένος στη Βιέννη το 1828. Η συμβολή όμως του αρχηγού της Επανάστασης είναι αναμφισβήτητη.
Ο αδελφός του Δημήτριος συνεχίζει την πατριωτική παράδοση της οικογένειας. Μη λησμονούμε ότι ο παππούς τους Αλέξανδρος Υψηλάντης, καρατομήθηκε από τους Οθωμανούς, όντας ηγεμόνας στη Μολδοβλαχία. Ο Δημήτριος Υψηλάντης με την έναρξη της επανάστασης ανέλαβε να αντιπροσωπεύσει τον αδερφό του, Αλέξανδρο Υψηλάντη, ως πληρεξούσιος του Γενικού επιτρόπου Αρχής στο Μωριά. Στις 20 Ιουνίου του 1821 ανέλαβε την αρχιστρατηγία των επαναστατών και προσπάθησε να οργανώσει τακτικό στρατό. Η προσπάθεια του όμως να περιορίσει την ισχύ των κοτζαμπάσηδων είχε σαν αποτέλεσμα την εκδίωξη του. Ο λαός απαίτησε την αποκατάσταση του και ύστερα από προσπάθειες του Κολοκοτρώνη επανήλθε. Κατά τη διάρκεια του Αγώνα έλαβε μέρος στην πολιορκία του Ναυπλίου και του Άργους, στην εκστρατεία εναντίον της Αθήνας, στη μάχη των Δερβενακίων, στη μάχη στους Μύλους μαζί με το Μακρυγιάννη και στην μάχη στη Πέτρα, η οποία ήταν η τελευταία της Επανάστασης. Ένας Πόντιος, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης άρχισε την Επανάσταση και ένας άλλος Πόντιος, ο αδελφός Δημήτριος την τελείωσε. Για να τιμηθεί ο Υψηλάντης, το φιλλεληνικό κίνημα τις ΗΠΑ, έδωσε το 1826 το όνομά του σε μία πόλη στο Μίσιγκαν.
Η γνώση της συμβολής των Ποντίων στην ελληνική επανάσταση αποτελεί ένα χρέος το οποίο πρέπει να υλοποιηθεί μέσα από την εκπαίδευση, τα σωματεία, τους φορείς. Είναι ένα χρέος προς τους Έλληνες της Ανατολής, το οποίο πρέπει να περάσει και σε άλλες, πρόσφατες συνιστώσες της ιστορίας τους, όπως είναι η Γενοκτονία. Για αυτήν που πρέπει να αγωνιστούν όλοι μέχρι την αναγνώριση από το θύτη και τελική δικαίωση.
Επί τη ευκαιρία της μεγάλης φιλανθρωπικής εκδήλωσης που διοργανώνει η Εύξεινος Λέσχη Τρικάλων με τη συμμετοχή φίλων συλλόγων από τα Τρίκαλα και την υπόλοιπη Ελλάδα και υπό την αιγίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Τρίκκης και Σταγών και του Δήμου Τρικκαίων το Σάββατο 31 Μαρτίου, στην αίθουσα του Πνευματικού κέντρου του Δήμου Τρικκαίων, στις 7.30 μμ, παρατίθενται ορισμένες πληροφορίες για την εκφορά της Αλληλεγγύης στον Πόντο.Το θέμα είναι περισσότερο επίκαιρο παρά ποτέ σήμερα που η Ελλάδα περνά κρίσιμες για την οικονομία της στιγμές και ελπίζουμε στο να παρακινήσει τους συμπολίτες μας στο να δείξουμε δυναμικά της κοινωνική μας ευαισθησία, συνδέοντας δημιουργικά με τον τρόπον αυτό το Χθες με το Σήμερα του Ελληνισμού, που όπου κι αν αυτός άνθισε στηρίχθηκε στην βάση της Αλληλεγγύης του ομοαίματου.
Η Αλληλεγγύη στον Πόντο
Απόσπασμα από την εισήγηση των Σαββίδου Λένα, Αχιλλέα Λέρα και Ευάγγελο Σαμαρά στο 4ο Συμπόσιο του Κέντρου Σπουδής κι ανάδειξης του Μικρασιατικού Πολιτισμού.
1 «τ εμέτερον»
Στην Ποντιακή λαλιά η έννοια της αλληλεγγύης δίνεται μέσα από την λέξη
«τ εμέτερον» που σημαίνει «ο δικός μας» και δηλώνει τον ομοαίματο και στην πιο σύγχρονη εκδοχή της, τον μετέχοντα της ποντιακής κουλτούρας και φέροντα τον Ποντιακό πολιτισμό. Μέσα της περικλείει την αγάπη αλλά και την υποχρέωση που ο κάθε ένας από εμάς έχει στο «αίμα» του, στη ράτσα του, στη ρίζα του.
Στο ακριτικό τραγούδι του Μονόγιαννε ο ήρωας μας λίγο πριν το τέλος του παρακαλεί τον δράκο:
«Αφ’ σε με Δράκε αφ σε με κατ’ πέντε έξι μέρας,
να πάω ελέπω τ’ εμετέρτς κι έρχουμαι Δράκε τρως με».
(Άφησε με Δράκε, άφησε με πέντε έξι ημέρες,
να πάω να δω τους δικούς μας κι έρχομαι Δράκε και με τρως)
Επίσης σε νεώτερο δίστιχο της Ματσούκας, ακούμε:
«Απόψ’ κι οψέ το βράδον, έμπρεμ’ έρθεν ο Χάρον
Τον θάνατον κι’ ενούνιζα τ’ εμετέρτς πως θα χάνω».
( Απόψε το βράδυ μπροστά μου ήρθε ο Χάρος.
Τον θάνατο δεν τον σκέφτηκα, μόνον τους δικούς μας πως θα χάσω.)
2 Οι θεσμοί της πολιτικής κάσας και της αργατίας
Το αλληλέγγυο πρόσωπο της εκκλησίας αλλά και συνολικά της κοινωνίας του Πόντου μας δίνεται πιο εύκολα μέσα από την μελέτη δύο σχετικών θεσμών: αυτού της πολιτικής κάσας και αυτού της αργατίας.
Για να απαλλαγούν οι άπορες τάξεις της κοινότητας της Τραπεζούντας από τους δυσβάσταχτους φόρους της Πύλης, ξεκινά το 1826 ένα ιδιόρρυθμο φορολογικό σύστημα στο οποίο δίδεται η ονομασία «Πολιτική κάσσα», ενώ κατά τον Μητροπολίτη Χρύσανθο, εμπνευστής του συστήματος αυτού φέρεται ο φιλόπατρις Χατζή Ιορδάνης Τζίλογλης.
Έως τότε βάση για το φορολογικό σύστημα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας αποτελούσε ο αριθμός των οικογενειών και έτσι επιβαρύνονταν ισόποσα οι πλούσιοι και οι φτωχοί.
Με το νέο σύστημα θεσπίζεται ως βάση για τη συλλογή των φόρων, το μέγεθος της περιουσίας και η αμοιβή της εργασίας του φορολογουμένου. Για τη σωστή λειτουργία και την αποφυγή ατασθαλιών τηρούνται βιβλία και για την αναλογικότερη κατανομή των βαρών διαιρείται το Χριστεπώνυμο πλήθος σε τρεις εισοδηματικές τάξεις.
Οι πλουσιότεροι έμποροι υποχρεούνται να συνεισφέρουν τα πλείστα, οι μικρομεσαίοι λιγότερα και τέλος αυτοί οι οποίοι ανήκουν στις κατώτερες εισοδηματικές τάξεις, δηλαδή οι εργάτες, καθόλου ή ελάχιστα.
Παρόμοια με το θεσμό της «Πολιτικής κάσσας» αναπτύσσεται ο θεσμός της «Αργατίας» κυρίως στον αγροτικό και λιγότερο στον αστικό Πόντο. Η «Αργατία» είναι η από κοινού εργασία πολλών ατόμων μαζί για λογαριασμό τρίτου προσώπου, χωρίς όμως μισθό αλλά με δανεικά μεροκάματα και η ουσία της σαφώς και πραγματεύεται νοητικά σχήματα που σχετίζονται με πρώιμες συνεταιριστικές μορφές.
3 Κοινωνικοπολιτική προσέγγιση του φαινόμενου της Αλληλεγγύης στον Πόντο
1. Κατά πολλούς, είναι ο ίδιος ο τόπος που αναγκάζει τους ανθρώπους του να έρθει κοντύτερα ο ένας στον άλλον και να νοιαστεί να βοηθήσει γιατί κι αυτός θα χρειαστεί το νοιάξιμο και την βοήθεια του συνανθρώπου. Ψηλά, κακοτράχηλα βουνά, μεγάλων εκτάσεων δάση με ψηλά δέντρα, ορμητικά ποτάμια και απάτητες ακτές συνθέτουν ένα επιβλητικό περιβάλλον μπροστά στο οποίο ο άνθρωπος νοιώθει δέος, αισθάνεται ανυπεράσπιστος και στρέφεται προς τον συνάνθρωπο για να το τιθασεύσουν με την δύναμη των πολλών.
2. Με την επικράτηση των μουσουλμάνων στον Οθωμανικό κόσμο γεννιέται το δίπολο Χριστιανός – Μουσουλμάνος το οποίο οδηγεί τον Χριστιανό αφ ενός στη θέση του ραγιά αφετέρου όμως λειτουργεί ως σημείο αναφοράς και ενδυνάμωσης της εθνικής συνείδησης και της κοινωνικής αλληλεγγύης. Ο Πόντιος έχει εθνική ταυτότητα: είναι Έλληνας και Ορθόδοξος Χριστιανός και ως εκ τούτο διαφορετικός από τη πληθυσμιακή μάζα μέσα στην οποία ζει. Η διαφορετικότητα του σε συνδυασμό με το αρνητικό σε βάρος του κοινωνικό κλίμα τον οδηγεί στο να δεθεί με τους ομοαίματους ομόθρησκους του και μέσα από την δύναμη των πολλών να βρει το κουράγιο και τη δύναμη να επιβιώσει και να συνεχίσει τη ράτσα του.
3. Τραντέλλενες ονόμαζαν οι Πόντιοι τη ράτσα τους υποδηλώνοντας με τον τρόπο αυτό την αγάπη και το συναισθηματικό δόσιμο τους στην εκείθε Πατρίδα. Αποκομμένοι με φυσικά αλλά και πολιτικοκοινωνικά εμπόδια από την Μητρόπολη τους, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά της, βρίσκουν στην μεταξύ τους επαφή αυτό που τους λείπει: το αίσθημα της ασφάλειας του δικού σου τόπου. Μεταξύ τους μιλούν την ιδιαίτερη γλώσσα τους που οι αιώνες δεν κατάφεραν να σβήσουν την ελληνικότητα της και αναβιώνουν τα πανάρχαιων ριζών έθιμα τους. Οι στενοί μεταξύ τους δεσμοί συμβολίζουν στο συλλογικό ασυνείδητο τους τον ομφάλιο λώρο που πότε δεν κόπηκε και συνεχίζει να συνδέει την Μάνα με το παιδί. Η αλληλεγγύη σι τ εμετέρς εξασφαλίζει τη διαιώνιση του αίματος και δημιουργεί μια ασφαλή συναισθηματική σφαίρα μέσα στην οποία μπορεί να ζήσει και να ευδοκιμήσει ο Ποντιακός Ελληνισμός.
Με τις παραπάνω σκέψεις ας ξεκινήσουμε κι εμείς σήμερα τη δική μας πορεία Αλληλεγγύης στον συνάνθρωπο, βάζοντας ένα μικρό λιθαράκι στο έργο που μπορεί να παράγει η μεγάλη καρδιά που ο Άνθρωπος κρύβει μέσα του.
Οι σύλλογοι που στηρίζουν την Φιλανθρωπική αυτή πρωτοβουλία της Ευξείνου Λέσχης Τρικάλων είναι:
-Ο αρχαιότερος Βλάχικος σύλλογος στην Ελλάδα, Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα Τζούρτζιας Αθαμανίας (ΦΑΤΑ)
-η ΕΣΤΙΑ Λαογραφικών Μελετών Τρικάλων
-Η παιδική χορωδία του Αγίου Αθανασίου Μπάρας
-Η από το 1930 ιδρυθείσα Ορθόδοξη Χριστιανική Αδελφότητα « Ο Ελεήμων Σαμαρείτης»
- Η Εύξεινος Λέσχη Άργους Ορεστικού
Η είσοδος στην εκδήλωση είναι ελεύθερη. Οι προσερχόμενοι σε αυτήν μπορούν να προσκομίσουν τρόφιμα πρώτης ανάγκης , ενδύματα και κλινοσκεπάσματα τα οποία
ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ : ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΚΟΥΖΙΝΑ. Η Εύξεινος Λέσχη Τρικάλων, υπό την αιγίδα της Περιφερειακής Ενότητας Τρικάλων, διοργάνωσε παρουσίαση της Ποντιακής διατροφής και κουζίνας . Η εκδήλωση έλαβε χώρα την Κυριακή 11 Δεκεμβρίου στην αίθουσα «Αίγλη», στο ξενοδοχείο «Πανελλήνιον».

Ο Βιολόγος-Χημικός, αναπληρωτής Καθηγητής του τμήματος Βιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Θωμάς Σαββίδης, μίλησε στους παρευρισκομένους για τη Ποντιακή διατροφή.
Ποντιακά εδέσματα μαγείρεψε και παρουσίασε η κυρία Ελένη Βασιλειάδου.

Οι καλεσμένοι γεύτηκαν τις δημιουργίες της κυρίας Βασιλειάδου κι είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν από κοντά τις γευστικές ιδιαιτερότητες της Ποντιακής κουζίνας αλλά και να προμηθευτούν Ποντιακά εδέσματα από την έκθεση προϊόντων που είχε στηθεί.
Ο πρόεδρος της Ευξείνου Λέσχης Κος Αποστολίδης Κοσμάς, ευχαριστεί εκ μέρους του διοικητικού συμβουλίου τα μέλη και τους φίλους του συλλόγου που τίμησαν με την παρουσία τους την εκδήλωση.
Για το ΔΣ
Λένα Σαββίδου
Υπ. Τύπου και Δημοσίων σχέσεων.
Χορηγοί της εκδήλωσης: Βιοτεχνία παραδοσιακών προιόντων «Βερμίου Γης»
Γαλακτοβιομηχανία «Όλυμπος»

Αυτό το Σάββατο 3 Δεκεμβρίου 2011 στο Πνευματικό Κέντρο της Ι.Μ.Τ.Σ. Άγιος Βησσαρίων
«Σίτ'ἀναγνώθ' σίτ' ἀνακλαίγ' σίτ' ἀνακρούγ' τὴν καρδίαν.
Νὰ ἀοιλλῆ ἐμᾶς νὰ βάϊ ἐμᾶς ἡ Ρωμανία πάρθεν».(Κ. Καβάφης «Πάρθεν»)
«Ἡ ρωμηοσύνη ἔν φυλὴ συνώκαιρη τοῦ κόσμου, κανένας δὲν εὑρέθηκεν γιὰ νὰ τὴν ἠξηλείψῃ κανένας γιατὶ σκέπει την ποὺ τ᾽ ἅψη ὁ Θεός μου ἡ Ρωμηοσύνη ἔν νὰ χαθῇ, ὅντας ὁ κόσμος λείψῃ!» ("Ἡ 9η Ἰουλίου τοῦ 1821 ἐν Λευκωσίᾳ (Κύπρου)", Β. Μιχαηλίδης)
«Η Ρωμανία κι αν πέρασεν ανθείν και φέρει και άλλον». (Ανώνυμου)
Είναι αυτονόητο ότι το να αναλυθούν και να μπουν όρια στην έννοια της Ρωμηοσύνης είναι πολύ δύσκολο. Είναι όμως κατανοητό, πέρα από επιφυλάξεις και διαφορετικές απόψεις, ότι οι έννοιες αυτές και ό,τι σ΄ αυτές εμπεριέχονται, αποτελούν σημαντικά τεκμήρια ύπαρξης, επιβίωσης και συνέχειας του λαού μας. Με αυτές κινήθηκε στην ιστορική του πορεία για να σχεδιάσει και να υλοποιήσει την ταυτότητά του, αυτές επικαλέστηκε για να επιβιώσει σε δύσκολες περιόδους και να συνεχίσει. Μία κληρονομιά η οποία κάτω από συνθήκες «ελευθερίας» δυστυχώς χάθηκε, όταν έγινε η επιλογή για να στηριχθούν έννοιες και όροι ξένοι με την πραγματικότητα και την ιστορία.
Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση της εχθρότητας και της αποποίησης του όρου της Ρωμηοσύνης είναι η εικόνα που μεταφέρθηκε για το Βυζάντιο, την ανατολική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, τη Ρωμανία.
Η Ρωμηοσύνη αποτελεί μία ευρεία έννοια που μας συνδέει με το χθες και μας οδηγεί στο αύριο. Με στοιχεία ιστορίας, γλώσσας, πολιτισμού και πολιτικού βίου, κοινής πορείας, βιωμάτων και στόχων. Η Ρωμηοσύνη είναι η έκφραση της εθνικής συνέχειας, της χριστιανικής οικουμενικότητας, το σύμβολο αλήθειας, δηλαδή της μη λήθης.
Όπως σημειώνει σχετικά ο Φώτης Κόντογλου, «…. Η Ρωμιοσύνη βγήκε από το Βυζάντιο ή, για να πούμε καλύτερα, το Βυζάντιο στα τελευταία χρόνια του στάθηκε η ίδια η Ρωμιοσύνη…... Η Ρωμιοσύνη είναι η πονεμένη Ελλάδα…. Ωστόσο, μ’ όλο που κόπηκε το μεγάλο εκείνο δέντρο της Ρωμιοσύνης, η φύτρα σώθηκε και πέταξε καινούργιους βλαστούς, που λουλουδίσανε, κι ας πλάκωνε τον ραγιά η φοβέρα του θανάτου.
«Τι είναι η ρωμιοσύνη ; Από το Μέγα Κωνσταντίνο και τον Ιωάννη Βατάτζη στον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο και το Μακρυγιάννη» είναι το θέμα της ομιλίας του Δρ. Κοινωνικών Επιστημών Θεοφάνη Μαλκίδη στην εκδήλωση που διοργανώνουν η Ιερά Μητρόπολη Τρίκκης & Σταγών, το σωματείο «Ενωμένη Ρωμιοσύνη» και η «Εύξεινος Λέσχη Ποντίων & Μικρασιατών Ν. Τρικάλων» αύριο Σάββατο 3 Δεκεμβρίου 2011 στην αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου «Άγιος Βησσαρίων» της Ιεράς Μητροπόλεως Τρίκκης & Σταγών (είσοδος παραποταμίως) στις 19:30 μ.μ..
Στο πλαίσιο της εκδήλωσης θα γίνει παρουσίαση του βιβλίου του Παντελή Αναστασιάδη «Μνήμες του Ποντιακού Έπους 1913 – 1922» που περιλαμβάνει τη βιογραφία του γνωστού καπετάνιου του ποντιακού αντάρτικου Παντέλ Αγά.
Ο Παντέλ Αγάς γεννήθηκε το 1896 στο χωριό Τσιμενλί νοτιοδυτικά της Σαμψούντας και περίπου 12 χιλιόμετρα από αυτήν. Ο πατέρας του ήταν ο Λάζαρος Αναστασιάδης και η οικογένειά τους είχε έξι αγόρια. Πήγε στο δημοτικό σχολείο του Τσιμενλή και στη συνέχεια μέχρι την 5η Γυμνασίου στη Σαμψούντα, όπου ζούσε μαζί με τον αδελφό του Παναγιώτη. Μετά από απειλή για τη ζωή του και σε ηλικία μόλις 18 χρονών, ανεβαίνει στο βουνό, αγωνίζεται, πολεμάει και διασώζει γυναικόπαιδα. Μάλιστα όπως είναι καταγεγραμμένο, στις 16/11/1916 στο όρος Αγιού τεπέ, ύστερα από σύγκρουση των ανταρτών του Παντέλ Αγά με χιλιάδες Τούρκους στρατιώτες, σκοτώθηκαν 119 στρατιώτες και 8 αξιωματικοί και σώθηκαν χιλιάδες γυναικόπαιδα που συνόδευαν το αντάρτικο σώμα.
Αργότερα μέσω Ρωσίας, όπως αρκετοί άλλωστε συμπολεμιστές του, έρχεται στην Ελλάδα και εγκαθίσταται στο Ποντολίβαδο. Εκεί. έζησε με την οικογένειά του, τους δυο του γιους και τη μια κόρη, μέχρι το 1969, οπότε και πεθαίνει. Όμως πρόλαβε να γράψει σε χειρόγραφο ημερολόγιο όλα εκείνα που πέρασε ως αντάρτης στον Πόντο.
Σ’ αυτό το χειρόγραφο ο ίδιος ο συγγραφέας διασώζει ένα μέρος της ταυτότητάς του και της ιστορίας του Ελληνισμού του Πόντο. Είναι μία ασφαλής πηγή πληροφοριών, από ένα αυτόπτη των γεγονότων και πρωταγωνιστή τους. Είναι μία αφήγηση που μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμη σε όσους ανθρώπους αναζητούν την αλήθεια. Και όπως αναφέρει ο ίδιος ο Παντέλ Αγάς στο βιβλίο, «η αφήγησις αύτη δυνατόν να μην έχει γραφεί εις λογοτεχνικόν ή ιστορικόν ύφος νομίζω, πλήν όμως έχει ιστορικήν αξίαν καθ΄ όσον πληροί τον μεγαλύτερον όρον των ιστορικών γεγονότων. Είναι αυθεντική. Καθ’ όσον των περιγραφόμενων συμβάντων δεν είμεθα ακροαταί ή απλοί θεαταί, αλλά ήρωες».